Ogmante Tanperati Tè ak Oseyan, Sik Dlo Sovaj, Retrè Glasye Frape Amerik Latin ak Karayib

Nan tout kòt ki fè fas a Atlantik-, nivo lanmè a ap monte pi vit pase mwayèn mondyal nan kèk pati nan Atlantik twopikal ak Karayib la. Kontinye asidifikasyon oseyan ak rechofman planèt la ogmante risk pou ekosistèm maren ak lapèch, dapre Eta OMM nan klima a nan Amerik Latin ak Karayib la an 2025.

Sekretè Jeneral OMM, Celeste Saulo, te deklare: "Siy klima k ap chanje yo pa klè atravè Amerik Latin ak Karayib la, soti nan akselere pèt glasye yo ak ogmantasyon nivo lanmè yo rive rapidman entansifye siklòn twopikal, chalè ekstrèm, inondasyon ak sechrès.

"Rapò sa a montre ke pandan risk yo ap grandi, se konsa tou kapasite nou pou antisipe ak aji pou sove lavi ak pwoteje mwayen poul viv," li te di.

Siklòn Melissa te montre sa nan mwa Oktòb 2025 - premye siklòn Kategori 5 ki nan dosye ki te rive nan Jamayik. Li te mennen nan 45 lanmò ak pèt ekonomik apeprè 8.8 milya dola ameriken, plis pase 41% nan GDP. Menmsi Melissa pa te gen okenn presedan istorik, otorite Jamayiken yo te itilize bon kalite-modèl risk pou enfòme mezi finansye davans ak preparasyon pou katastwòf ki te limite kantite moun yo epi ki te ede zile a fè fas.

Yon lòt gwo risk se soti nan chalè ekstrèm, ki poze yon fado sante piblik ogmante. An 2025, vag chalè renouvlab ak entans – ak tanperati ki pi wo pase 40 degre - te afekte gwo pati nan Amerik di Nò, Santral ak Sid. Se poutèt sa, gen yon bezwen ijan pou entegre entèlijans klima nan planifikasyon sante ak preparasyon pou ijans ak entegre avètisman meteyorolojik bonè ak deklanche sante piblik.

Anpil peyi pa konn pibliye done sou mòtalite chalè espesifik kòz-. Yo estime ke te gen apeprè 13 000 chalè-moun ki ka atribiye chak ane (mwayèn nan 17 peyi soti 2012-2021). Sa a sijere yon sous-estimasyon enpòtan nan mòtalite ki gen rapò ak chalè epi gen yon bezwen pou rapò amelyore, dapre rapò a.

Li egzamine tou ki jan sistèm agro-manje yo ekspoze a move tan ak chòk klimatik, ak enpak similtane sou pwodiksyon agrikòl, mwayen pou viv nan zòn riral yo, aksè a manje, ak fonksyonman mache.

Eta klima a nan Amerik Latin ak Karayib la te lanse nan Oditoryòm Olacyr de Moraes nan Ministè Agrikilti ak Elvaj (MAPA), nan Brasília, Brezil. Li bay enfòmasyon otorite sou endikatè kle klima, enpak ak risk ak sou gwo evènman rejyonal ekstrèm, tankou siklòn twopikal, vag chalè, gwo lapli ak sechrès, ak vag frèt.

"Rezilta sa yo pwofondman konsyan. Men, yo montre tou poukisa travay nou an enpòtan. Enfòmasyon sou klima a se pa sèlman sou done. Li se sou moun, "te di Celeste Saulo.

"Li se sou pwoteje kominote yo kont inondasyon, sechrès, siklòn, vag chalè ak lòt danje. Li se sou kiltivatè yo planifye rekòt yo, otorite sante yo prepare pou risk ki gen rapò ak chalè-, ak kominote bò lanmè yo planifye pou lanmè monte," li te di.

"Eta klima a nan Amerik Latin ak Karayib 2025 se pa sèlman yon piblikasyon syantifik. Se yon apèl a aksyon. Li mande pou nou ranfòse obsèvasyon yo, envesti nan sèvis, fèmen twou vid ki genyen avètisman bonè, epi asire ke enfòmasyon sou klima rive jwenn moun ki plis bezwen li," te di Celeste Saulo.

Tandans tanperati tè rejyonal LAC 1901 - 2025

Tanperati

Nan kat peryòd 30 ane yo evalye nan rapò a, peryòd 1991–2025 la montre tandans chofe pi fò depi seri done yo te kòmanse an 1900: apeprè 0.26 degre pou chak deseni atravè Amerik di Sid, ak 0.25 degre pou chak deseni atravè Amerik Santral ak Karayib la. Meksik te fè eksperyans to rechofman ki pi rapid, apeprè 0.34 degre pou chak deseni soti nan 1991 a 2025.

Tanperati mwayèn anyèl sifas mwayèn nan 2025 klase ant senkyèm ak wityèm pi cho nan dosye.

Te gen yon rekò-chalè nan rejyon an, ki gen ladan 52.7 degre nan Mexicali (Meksik) - yon nouvo rekò nasyonal - ak plizyè vag chalè ki depase 40 degre -45 degre nan tout Amerik Santral. Anpil kote nan Amerik di Sid te anrejistre tou tanperati ki pi wo a 40 degre, ak 44 degre nan Rio de Janeiro (Brezil) ak 44.8 degre nan Mariscal Estigarribia (Paragwe).

Presipitasyon

Nan 50 dènye ane yo oswa konsa, lapli nan Amerik Latin ak Karayib la te vin pi ekstrèm - balanse ant sechrès ak delij ak ak peryòd sèk ki pi long ak evènman mouye pi entans.

Evènman gwo lapli te ogmante nan Amerik Santral ak nan nò Amerik di Sid (pa egzanp, nan Kolonbi, Repiblik Bolivarian nan Venezyela ak fwontyè Amazon). Sidès Amerik di Sid (sid Brezil, Irigwe ak nò Ajantin) te wè tou yon ogmantasyon nan lapli chak ane, ak inondasyon pi souvan.

Santral Chili, nòdès Brezil ak kèk zòn nan Amerik Santral ak Karayib la ap vin pi sèk. Rejyon Amazon an se yon foto melanje, ak sezon sèk ki pi long, ekstrèm sezon mouye-pi fò ak ogmante frekans sechrès nan sid ak lès Amazon.

An 2025, gwo lapli ak inondasyon te deklanche gwo enpak imanitè, tankou plis pase 110 000 moun ki te afekte nan Perou ak Ekwatè (inondasyon mas), 83 lanmò nan Meksik (inondasyon oktòb) ak glisman tè toupatou ak domaj enfrastrikti.

Jen 2025 se mwa ki pi lapli ki te janm anrejistre nan Meksik. Malgre sa, sechrès te anvayi rejyon nò ak santral Meksik yo - ki te kouvri jiska 85% nan peyi a nan pik li yo ak kreye yon kriz dlo pou rekòt ak rezèvwa. Te gen gwo mank dlo nan Karayib la ak plis pase 40% defisi lapli nan pati sid Amerik di Sid, ki te kontribye nan pèt agrikòl ak risk dife sovaj.

Glacier retrè

Glasye Ande yo fòme yon gwo fò won dlo enpòtan pou apeprè 90 milyon moun, ki bay dlo dous pou konsomasyon domestik, enèji idwoelektrik, agrikilti ak endistri.

Dènye gwoup done balans mas glasye mondyal yo montre pèt ki ap akselere nan gwo-mòn sid Andes yo, ansanm ak glasye twopikal yo nan rejyon ba-latitid tankou Kolonbi ak Ekwatè.

Konvèjans akselere pèt glas, demann dlo k ap monte ak kapasite adaptasyon limite – sitou pami kominote riral Andin yo – fè avni gwo kay won dlo Andin yo youn nan defi sekirite dlo ki pi ijan nan Amerik Latin nan.

Balans mas Glasye 2022-2025 / Obsèvasyon nan glasye kontwole nan Kolonbi, Ekwatè, Chili ak Ajantin

Oseyan

Amerik Latin nan konte pou 8.8% nan litoral nan mond lan. Oseyan an ap absòbe twòp chalè ak gaz kabonik nan aktivite imen. Rezilta asidifikasyon oseyan an ak rechofman konbine avèk deoksijenasyon yo afekte ekosistèm maren ak resif koray, mal lapèch ak ekonomi lokal yo.

An 2025, pH oseyan sifas yo te kontinye ap bese (asidifikasyon), li te rive nan yon nivo ki ba nan gwo pati nan Atlantik la ak Pasifik adjasan a rejyon an.

Ekstrèm vag chalè maren te fèt nan Gòlf Meksik la ak Lanmè Karayib la, ak nan zòn oseyan an adjasan ak Chili.

Toutolon kòt ki fè fas a Atlantik-, to nivo lanmè yo depase mwayèn mondyal nan kèk pati nan Atlantik twopikal ak Karayib la.